Kiongozi Asiye na Kiti

Kutafakari Upya Maana ya Uongozi, Madaraka na Mustakabali wa Afrika

Moja ya changamoto kubwa zinazoikabili Afrika leo huenda isiwe ukosefu wa rasilimali, vipaji au uwezo wa maendeleo. Huenda changamoto kubwa zaidi ikawa namna ambavyo Waafrika tumejifunza kuuelewa uongozi. Katika sehemu nyingi za bara hili, uongozi umehusishwa na kushika nyadhifa za kisiasa, utajiri, heshima, magari ya gharama kubwa, misafara ya ulinzi, nyumba kubwa, kutambuliwa hadharani na kuwa na mamlaka ya kuwaamuru wengine. Lakini nini hutokea pale uongozi unapotenganishwa na huduma, kujitolea, uadilifu na uwajibikaji?

Hili ndilo swali linalosimama katikati ya mjadala muhimu kuhusu mustakabali wa uongozi wa Afrika.

Hoja kuu ni rahisi: Uongozi si suala la kuwa na kiti; ni suala la kuwa na wajibu.

Mtu hawezi kuitwa kiongozi kwa sababu tu amekalia ofisi, amepewa cheo, anasafiri katika msafara wa magari, amevaa suti ya gharama kubwa au anapigiwa makofi na umati. Mambo hayo yanaweza kuambatana na uongozi, lakini hayawezi kuwa ndiyo yanayoufafanua uongozi. Uongozi wa kweli hupimwa kwa utayari wa mtu kubeba mizigo na majukumu ya watu anaowawakilisha na kuweka maslahi ya wengine mbele ya starehe na manufaa yake binafsi.

Tatizo la Taswira ya Uongozi

Mojawapo ya matatizo makubwa barani Afrika ni kwamba uongozi umeanza kuonekana zaidi kama njia ya kupata mafanikio binafsi kuliko fursa ya kuwahudumia wananchi. Watu wengi wanapowatazama viongozi wa kisiasa, wanaona marupurupu yanayoambatana na nyadhifa zao. Wanaona magari ya gharama kubwa, nyumba kubwa, walinzi, heshima ya hadharani na fursa ya kupata rasilimali. Kwa sababu hiyo, uongozi wenyewe unaweza kuwa kitu ambacho watu wanakikimbilia kwa sababu ya kile wanachoamini watakipata kupitia nafasi hiyo.

Uongozi unapokuwa kivutio kwa sababu ya marupurupu yake badala ya majukumu yake, jamii huanza kuvutia watu wanaotaka nafasi hiyo lakini si lazima wawe tayari kubeba gharama na kujitolea kunakokuja pamoja nayo.

Hali hii hujenga uelewa potofu wa uongozi. Uongozi si kuwa bora kuliko kila mtu mwingine. Si kutendewa kama mtu wa muhimu zaidi kuliko raia wa kawaida. Si kuwaamuru watu waondoke barabarani kwa sababu unapita katika msafara wa magari. Wala si kupokea mshahara mkubwa wakati watu unaowaongoza wanahangaika kupata chakula, elimu, huduma za afya na mahitaji mengine ya msingi.

Badala yake, uongozi unapaswa kueleweka kama dhamana na wajibu unaokabidhiwa mtu na watu wengine.

Uongozi Ni Kujitolea

Uongozi wa kweli unahitaji kujitolea kwa sababu kiongozi hukabidhiwa maslahi, matumaini na mustakabali wa watu wengine. Mamilioni ya wananchi wanapoweka imani yao kwa mtu mmoja, mtu huyo haishi tena kwa ajili yake mwenyewe pekee. Maamuzi yake yanaweza kuathiri maisha ya watu ambao huenda hata hawajawahi kukutana naye.

Ndiyo maana moja ya maswali muhimu ambayo kila mtu anayetamani kuwa kiongozi anapaswa kujiuliza si, “Nitapata nini nikishika nafasi hii?” Bali anapaswa kujiuliza, “Niko tayari kujitolea kwa kiwango gani kwa ajili ya watu ninaotaka kuwaongoza?”

Kiongozi anapaswa kuwa tayari kuweka sifa yake, starehe yake, muda wake, rasilimali zake na hata maslahi yake binafsi pembeni pale ambapo ustawi wa watu unahitaji kufanya hivyo. Uongozi huwa na maana pale ambapo kiongozi yuko tayari kubeba mzigo ambao wengine hawawezi kuubeba.

Kwa hiyo, kiini cha uongozi wa kweli kiko karibu zaidi na utumishi kuliko upendeleo.

“Uongozi Ni Utumwa”

Kauli kwamba “uongozi ni utumwa” inaweza kusikika kuwa kali, lakini inaeleza kanuni muhimu inapochukuliwa kama wazo la kujitoa kwa hiari katika kuwahudumia wengine. Kwa maana hiyo, kiongozi ni mtumishi wa watu kwa sababu mamlaka aliyonayo ni dhamana aliyokabidhiwa na watu hao.

Kiongozi hajipei mamlaka kwa sababu tu anaamini kuwa yeye ni bora kuliko wengine. Watu humpa kiongozi wajibu kwa sababu wanaamini anaweza kutoa mwelekeo, kutatua matatizo, kulinda maslahi yao na kusaidia kujenga mustakabali bora.

Kwa hiyo, kiongozi anatakiwa kuwasikiliza watu, kuelewa mahitaji yao, kuchanganya mahitaji hayo na maarifa pamoja na ubunifu wake, kisha kutoa mwelekeo.

Uongozi si kuwaambia watu tu kile wanachopaswa kufanya. Ni kuwa na maono na kuonyesha njia ambayo wengine wanaweza kuifuata kwa uaminifu.

Uongozi Ni Ushawishi

Katika kiwango chake cha ndani kabisa, uongozi ni ushawishi. Mtu anaweza kuwa na mamlaka bila kuwa na ushawishi wa kweli, lakini uongozi wa kweli unahitaji watu wawe tayari kufuata kwa hiari.

Fikiria watu kumi wameketi pamoja katika chumba kimoja. Ikiwa mtu mmoja atasimama na kutoka nje, kisha watu wengine wakaamua kumfuata bila yeye kuwaamuru kufanya hivyo, kuna kitu ndani ya mtu huyo ambacho kimejenga ushawishi.

Ushawishi huo unaweza kutokana na tabia yake, uaminifu, maono, uwezo, uadilifu au mahusiano yake na watu.

Kiongozi si lazima kila wakati aseme, “Nifuateni.” Wakati mwingine watu humfuata kwa sababu wameona vya kutosha katika tabia na maono yake na wameamua kuamini anakoelekea.

Huu ndio aina ya uongozi ambao Afrika inahitaji kuujenga.

Mgogoro wa Uongozi Barani Afrika

Mgogoro wa uongozi barani Afrika hauhusiani tu na wanasiasa binafsi. Pia unahusu mifumo inayotawala namna uongozi unavyotekelezwa.

Viongozi wanapokosa kuwajibishwa, taasisi zinapokuwa dhaifu, rushwa inapokuwa jambo la kawaida na wananchi wanapopoteza imani katika mifumo ya kisiasa, jamii nzima huathirika.

Moja ya madhara makubwa zaidi ni kutokujali au kukata tamaa kisiasa. Wananchi wanapoanza kuamini kwamba kura zao hazina maana au kwamba matokeo ya kisiasa yanaamuliwa na nguvu zilizo nje ya uwezo wao, wanaweza kuacha kushiriki katika mchakato wa kisiasa.

Hali hiyo hujenga mazingira hatari kwa sababu demokrasia haiwezi kufanya kazi ipasavyo ikiwa wananchi wamepoteza imani kwamba wanaweza kushiriki katika kuamua mustakabali wa serikali yao.

Kwa hiyo, uongozi lazima uambatane na uwajibikaji. Viongozi wanapaswa kuelewa kwamba nafasi ya umma si mali yao binafsi. Ni dhamana ya muda waliyopewa na wananchi.

Ukoloni na Mfumo wa Uongozi wa Afrika

Hoja nyingine muhimu inayojitokeza katika mjadala huu ni kwamba Afrika huenda ilipata uhuru wa kisiasa bila kuvunja kabisa baadhi ya mifumo na miundo iliyorithiwa kutoka katika ukoloni.

Tatizo si tu nani anayeshika madaraka. Swali la msingi zaidi ni jinsi mfumo wenyewe unavyofanya kazi.

Ikiwa mfumo umejengwa zaidi kwa ajili ya kudhibiti watu kuliko kuwahudumia, mtu mwema anayeingia katika mfumo huo anaweza hatimaye kujikuta akilazimika kuendana na udhaifu wake. Hata mtu anayeanza akiwa na nia njema anaweza kuathirika ikiwa mfumo unaozunguka unalipa rushwa, utii wa kipofu, ukimya na manufaa binafsi.

Ndiyo maana kubadilisha viongozi pekee huenda kusitoshe.

Afrika inahitaji pia kurekebisha mifumo inayozalisha na kulinda uongozi usio na uwajibikaji.

Kiongozi mzuri ndani ya mfumo mbovu anaweza kushinikizwa kufanya maelewano na maovu. Kiongozi mwenye msimamo anaweza kupinga kwa muda, lakini ikiwa taasisi zinazomzunguka zitaendelea kuwa dhaifu, mfumo unaweza hatimaye kummeza.

Kwa hiyo, Afrika inahitaji viongozi bora pamoja na taasisi bora.

Uwajibikaji Lazima Uwe Utamaduni

Moja ya sifa kuu za kiongozi bora ni uwajibikaji. Kiongozi anapaswa kuwa tayari kubeba wajibu si wakati mambo yanaenda vizuri pekee, bali pia wakati mambo yanapokwenda vibaya.

Ni rahisi kujipatia sifa wakati mradi umefanikiwa. Lakini ni vigumu zaidi kusimama mbele ya wananchi na kusema, “Jambo hili lilitokea chini ya uongozi wangu, na nimefeli.”

Hata hivyo, utayari huo ni muhimu katika uongozi wenye afya.

Katika baadhi ya nchi duniani, viongozi wakuu wamejiuzulu baada ya kutokea kwa makosa au kushindwa kwa kiwango kikubwa kwa sababu waliamini kuwa kubeba wajibu ni sehemu ya jukumu lao. Kujiuzulu si lazima kuwe ishara kwamba mtu hana uwezo; wakati mwingine ni ishara ya uwajibikaji.

Afrika inahitaji kujenga utamaduni ambao kiongozi anayekubali kushindwa na kuamua kuondoka madarakani haonekani moja kwa moja kuwa dhaifu. Wakati mwingine jambo la kuwajibika zaidi ambalo kiongozi anaweza kufanya ni kukubali kwamba mtu mwingine anaweza kuwa katika nafasi nzuri zaidi ya kuiongoza nchi, taasisi au shirika kuelekea mbele.

Utamaduni wa Rushwa Katika Maisha ya Kila Siku

Uongozi hauwezi kutenganishwa na utamaduni wa rushwa unaoonekana katika baadhi ya sehemu za jamii.

Mara nyingi rushwa huzungumziwa kana kwamba inahusisha marais, mawaziri au maafisa wakuu wa serikali pekee. Lakini kwa uhalisia, rushwa inaweza kuanza na maamuzi madogo ya kila siku.

Rushwa ndogo katika kituo cha mpaka inaweza kuonekana kuwa jambo lisilo na uzito. Malipo yanayofanywa ili kukwepa utaratibu fulani yanaweza kuonekana kuwa hayana madhara. Upendeleo unaotolewa ili kupata huduma ya serikali unaweza kuanza kuonekana kama jambo la kawaida.

Hata hivyo, kila hatua ndogo ya kukubaliana na rushwa inachangia kujenga utamaduni ambao watu huanza kuamini kwamba sheria zinaweza kujadiliwa na kwamba watumishi wa umma wanapaswa kulipwa kwa siri ili kutekeleza majukumu ambayo tayari wanalipwa mshahara kuyafanya.

Mfano wenye nguvu unatokana na uzoefu wa kukataa kutoa rushwa katika mpaka wa Tanzania na Zambia. Licha ya usumbufu na muda mrefu wa kusubiri, uamuzi ulifanyika wa kutoshiriki katika rushwa.

Kanuni ilikuwa rahisi: ikiwa afisa analipwa mshahara kwa ajili ya kutekeleza wajibu wa umma na mwananchi hajafanya kosa lolote, kwa nini mwananchi huyo alazimike kutoa fedha za ziada ili kupata huduma ambayo anastahili?

Kukataa rushwa kunaweza wakati mwingine kuwa na usumbufu, lakini kukubali rushwa huweka mfano unaoweza kuendelea. Ukitoa leo, unaweza kutakiwa kutoa tena kesho. Hatimaye, kizazi kizima kinaweza kukua kikiamini kwamba rushwa ni sehemu ya kawaida ya maisha.

Hivyo ndivyo jamii zinavyopoteza uadilifu wake.

Maadui Watatu wa Afrika

Mjadala huu pia unatoa tafsiri ya kisasa ya changamoto ambazo Mwalimu Julius Nyerere aliwahi kuzitaja kama maadui wakubwa wa Afrika, yaani ujinga, umaskini na maradhi.

Hoja inayotolewa katika mazungumzo haya ni kwamba Afrika sasa inapaswa kukabiliana na maadui wakuu watatu: mtazamo wa fikra, uongozi na unyonyaji.

Wa kwanza ni mtazamo wa fikra.

Changamoto za Afrika ni za kweli, lakini namna Waafrika tunavyozifikiria changamoto hizo pia ni muhimu. Ikiwa watu wataendelea kuielezea Afrika kama bara maskini, lisiloweza, linalotegemea wengine na ambalo daima lipo nyuma ya sehemu nyingine za dunia, mtazamo huo unaweza kuwa kikwazo cha kisaikolojia katika maendeleo.

Afrika haina ukosefu wa rasilimali. Bara hili lina utajiri mkubwa wa maliasili, idadi kubwa ya vijana, tamaduni mbalimbali, vipaji vya kiakili, uwezo mkubwa wa kilimo na fursa nyingi za kiuchumi.

Kwa hiyo, swali si tu kama Afrika ina rasilimali. Swali ni kama Waafrika wamejenga mtazamo, taasisi na uongozi unaoweza kubadilisha rasilimali hizo kuwa ustawi.

Adui wa pili ni uongozi.

Viongozi wanapotoa ahadi mara kwa mara lakini kushindwa kuzitekeleza, uwajibikaji unapokuwa dhaifu na nafasi za kisiasa zinapotumiwa kama njia ya kujitajirisha, uongozi wenyewe unaweza kuwa kikwazo cha maendeleo.

Adui wa tatu ni unyonyaji.

Unyonyaji si tabia ya watu wa rangi au taifa fulani pekee. Waafrika wanaweza kuwanyonya Waafrika wenzao, kama ambavyo watu kutoka mataifa mengine wanaweza kuwanyonya Waafrika. Mtu yeyote anayetumia madaraka, utajiri, ushawishi au fursa aliyonayo kuwanyanyasa watu walio katika mazingira magumu anachangia tatizo hili.

Kwa hiyo, suala la msingi si rangi ya mnyonyaji. Ni tabia yake.

Elimu Inapaswa Kufundisha Namna ya Kufikiri

Mjadala huu pia unapinga utegemezi mkubwa wa mitihani kama njia kuu ya kupima uwezo wa mwanafunzi.

Hoja si kwamba wanafunzi hawapaswi kupimwa kabisa. Hoja ni kwamba uwezo wa mtu hauwezi kila wakati kupimwa kwa usahihi kupitia mtihani wa muda mfupi wa saa moja au mbili.

Mwanafunzi anaweza kutumia miaka kadhaa akisoma somo fulani, kisha uwezo wake ukapimwa kwa kiasi kikubwa kupitia maswali machache katika mtihani mmoja. Mtu mwenye uwezo mkubwa wa kukumbuka anaweza kufanya vizuri sana, wakati mtu mwingine anayeelewa kwa kina lakini hana uwezo mkubwa wa kukariri anaweza kufanya vibaya.

Hii inaleta swali muhimu: Je, tunapima akili au tunapima uwezo wa kufaulu mtihani?

Njia mbadala za upimaji zinaweza kujumuisha tafiti, miradi, mawasilisho, mijadala na matumizi ya maarifa katika mazingira halisi.

Utafiti humfundisha mwanafunzi namna ya kuchunguza tatizo na kutafuta ushahidi. Mawasilisho hujenga uwezo wa kuwasiliana na kujiamini. Miradi humfundisha mwanafunzi namna ya kutumia maarifa katika maisha halisi. Mijadala humfundisha mtu namna ya kujenga na kutetea hoja.

Hizi ni stadi muhimu sana katika uongozi.

Afrika Lazima Ijifunze Kushindana kwa Hoja

Jamii yenye afya inapaswa kuwa na uwezo wa kutofautiana kimawazo bila kugeuka kuwa maadui.

Mtu akipinga wazo lako, unapaswa kuwa na uwezo wa kumjibu kwa ushahidi. Mtu asipokubaliana na msimamo wako, unapaswa kuwa na uwezo wa kutoa hoja yenye nguvu zaidi. Mtu akiwa na mtazamo tofauti, unapaswa kuwa na uwezo wa kukaa naye mezani na kujadili suala hilo.

Afrika haiwezi kujenga utamaduni wa ushindani wa kiakili ikiwa kutokubaliana kunatafsiriwa moja kwa moja kama dharau au uadui.

Lengo halipaswi kuwa kumnyamazisha mtu ambaye hamkubaliani. Lengo linapaswa kuwa kujenga hoja bora zaidi.

Afrika lazima ijifunze kushindana kwa nguvu ya mawazo badala ya nguvu ya vitisho.

Kizazi Kipya cha Viongozi wa Afrika

Mustakabali wa Afrika utategemea kwa kiasi kikubwa aina ya viongozi ambao bara hili litawazalisha katika miongo ijayo.

Vijana wa Afrika wanapaswa kufundishwa kwamba uongozi si njia ya mkato ya kupata utajiri. Si upendeleo unaotengwa kwa ajili ya watu wenye nguvu pekee. Wala si nafasi ya kuhudumiwa na watu.

Uongozi ni kuwahudumia watu.

Vijana wanapaswa pia kuelewa kwamba kuwa na uwezo wa kuzungumza vizuri, kuvutia wafuasi, kujenga hadhira kubwa au kuwa maarufu hakumfanyi mtu moja kwa moja kuwa kiongozi bora.

Uongozi unahitaji tabia njema.

Unahitaji uadilifu.

Unahitaji maono.

Unahitaji nidhamu.

Unahitaji uwajibikaji.

Na zaidi ya yote, unahitaji utayari wa kujitolea.

Kiongozi Asiye na Kiti

Labda swali muhimu zaidi tunalopaswa kujiuliza ni hili: Ukiondoa kiti, cheo, msafara wa magari, mshahara, walinzi na makofi, je, bado watu watakufuata?

Ikiwa jibu ni ndiyo, basi huenda una kitu chenye nguvu zaidi kuliko nafasi.

Una ushawishi.

Kiti kinaweza kukupa mamlaka, lakini hakiwezi kukupa tabia njema. Cheo kinaweza kukupa kutambuliwa, lakini hakiwezi kukupa uadilifu. Fedha zinaweza kukupa starehe, lakini haziwezi kukupa uhalali wa kuongoza. Mamlaka yanaweza kuwafanya watu wakutii, lakini hayawezi kuwafanya wakuamini kwa dhati.

Viongozi wakubwa si lazima wawe wale wanaokalia viti vikubwa zaidi.

Ni wale wanaoweza kuwashawishi wengine hata wakati hakuna kiti, hakuna cheo, hakuna kipaza sauti na hakuna hadhira.

Afrika haihitaji tu watu wengi zaidi wanaokalia nafasi za uongozi. Inahitaji kizazi kipya cha watu wanaoelewa kile ambacho nafasi hizo zinapaswa kuwakilisha.

Kiti hakipaswi kamwe kuwa zawadi ya uongozi.

Kiti kinapaswa kuwa jukumu linaloambatana na uongozi.

Na labda kipimo cha mwisho cha uongozi si idadi ya watu wanaosimama unapongia ndani ya chumba, bali ni idadi ya watu walio tayari kutembea pamoja nawe wakati hawana chochote cha kunufaika nacho.

Hapo ndipo tunapotofautisha kati ya mtu anayeshika nafasi na mtu ambaye ni kiongozi.

Kiongozi asiye na kiti. 🪑